Co to jest kompozycja dzieła sztuki?

Co to jest kompozycja dzieła sztuki?

Zazwyczaj, gdy chcemy wyjaśnić: co to jest kompozycja dzieła sztuki, posługujemy się etymologią samego słowa. Pochodzi ono z łaciny. Componere znaczy „składać”. Komponowanie jest więc czynnością porządkującą, zaprowadzającą określony ład i odpowiednią hierarchię wśród elementów, z których składa się dzieło sztuki. Z kolei zachodzi pytanie, jak należy rozumieć owe elementy? Czy jako elementarne cząstki? A więc w wierszu — słowo, w muzyce — dźwięk. Jeżeli tak, to w malarstwie byłby nim kolor, w rzeźbie kamień, drewno, metal, glina itp. W ten sposób elementem dzieła sztuki stałoby się samo tworzywo, które przecież powstało bez udziału samego twórcy. Pisarze rzadko sami tworzą nowe słowa. Muzycy mają określoną skalę dźwięków, a obecnie usiłują tę granicę przekroczyć. Malarze mają do dyspozycji określone kolory farb. Zatrzymajmy się w tym punkcie.

Gotowe kolory farb nie zawsze odpowiadają malarzowi, dopiero przez różne zabiegi techniczne: laserunki, przecierki, a najczęściej przez mieszanie odpowiednich farb, uzyskuje on kolor poszukiwany. Jednakże dopóki ta jego własna mieszanina farb nie zostanie położona na płótno, jest ciągle jeszcze tylko tworzywem. Gdy za sprawą wyboru i decyzji malarza znajdzie się na płótnie jako określona plama lub linia i w określonym miejscu, wówczas dopiero staje się elementem formy plastycznej, jednym z elementów kompozycji obrazu. Podobnie w muzyce, nie sam poszczególny dźwięk jest elementem formy, lecz powiązanie dźwięków w drobne frazy melodyczne, które same w sobie są małymi kompozycjami muzycznymi, a zarazem elementami kompozycji całego utworu. Wracając do malarstwa. Niezależnie od tego, co obraz przedstawia, czy jest układem kształtów bezprzedmiotowych czy przedmiotowych, jest on jedynie układem plam i linii lub samych plam, a czasem samych linii. Wybór wielkości, kształtu, waloru i koloru, linii bądź plam, podobnie jak i ich rozmieszczenie na obrazie zależy od koncepcji autora, od tego, co autor chciał w obrazie wyrazić.

W odniesieniu do kompozycji architektonicznej wybór poszczególnych elementów będzie się sprowadzał głównie do wyboru kształtu i wielkości bryły lub brył i zestawienia ich w całość funkcjonalną, powiązaną z otoczeniem i piękną. Wyborem elementów kompozycji architektonicznej nie mogą kierować, jak w przypadku malarstwa, względy wyłącznie subiektywne, lecz również względy obiektywne, jak — funkcjonalność, trwałość i ekonomia.

Należy jeszcze dodać konieczne wyjaśnienie. Architekt komponując bryłę lub zespół brył nie może ich w wyobraźni widzieć tylko od zewnątrz. Musi je „widzieć” od środka. Nie może więc myśleć kategoriami brył pełnych, lecz pustych. Musi właściwie zestawiać klatki na przestrzeń.

Istnieje jeszcze jeden problem w przypadku architektury. Czy architekt komponuje tylko bryły ? Z punktu widzenia geometrii — tylko bryły. Z punktu widzenia wrażeń optycznych — bryły, płaszczyzny i linie.

Cienkie słupki podtrzymujące pierwsze piętro willi Savoye Le Corbusiera w Poissy odczuwamy jako linearne elementy pionowe. Gdzie indziej wysunięty na zewnątrz szeroki okap jednospadowego dachu sprawia optyczne wrażenie płaszczyzny. Elementy w rzeczywistości trójwymiarowe sprawiają niekiedy wrażenie elementów pozornie dwuwymiarowych.

Warto jeszcze zastanowić się, co kieruje wyborem elementów formy plastycznej i ich kompozycją? Świadomość twórcy, czy jego wrażliwość ?

We wszystkich szkołach artystycznych i ogólnokształcących ćwiczenia z zakresu kompozycji są traktowane jako nauka myślenia plastycznego. I na pewno tak jest w istocie. Rozszerzają horyzonty myślowe ucznia i pozwalają lepiej wniknąć w budowę dzieł plastycznych.

Niemniej nie oznacza to wcale, że każdy artysta każde swe dzieło komponuje z pełną świadomością plastyczną, ani też nie oznacza, że myślenie logiczne i świadome doprowadzi zawsze w sztuce do rezultatów lepszych, niż kierowanie się intuicją i wrażliwością.

Te rozważania zakończmy jednak definicją. Kompozycja jest to budowa dzieła sztuki. Ta definicja odnosi się do dzieł z każdej dziedziny sztuki, jest najogólniejsza. W odniesieniu do sztuk plastycznych kompozycja jest to wybór elementów formy plastycznej (linia, plama barwna, płaszczyzna, bryła) i ich układ określający rolę poszczególnych elementów w ramach całości i ich wzajemne u stosunkowanie.