Dwa ciągi problemowe historycznego przeglądu sztuki

DWA CIĄGI PROBLEMOWE HISTORYCZNEGO PRZEGLĄDU SZTUKI

Ugorujące i zachwaszczone poletko uprawia najpierw nauczyciel wychowania plastycznego w szkole podstawowej. Realizuje on program wiadomości o sztuce w układzie problemowym. Z kolei nauczyciel liceum realizuje program uporządkowany chronologią w zakresie pierwszego i drugiego nurtu wiadomości o sztuce oraz układ problemowy w zakresie nurtu trzeciego. Program nakreślił ramy czasowe dla historycznego przeglądu sztuki — prehistoria i starożytność. Dokonał wyboru spośród wszystkich kultur starożytności oraz wytypował te dziedziny plastyki, które są szczególnie dla nich charakterystyczne. Nie wskazał jednak problematyki szczegółowej. Natomiast w „kształtowaniu się sztuki współczesnej” określił ramy czasowe poszczególnych kierunków i charakterystyczne dla nich problemy.

W podręczniku dla szkoły licealnej, w historycznym przeglądzie sztuki, bo o nim głównie mówić będziemy, nakreślone przez program ramy zostały wypełnione kośćcem problematyki wybranej przez autora tej części podręcznika. Kościec został obleczony ciałem, obrósł w mięśnie, ścięgna i skórę. To anatomiczne porównanie właściwie ilustruje intencje autora, który chciał wydobyć zwartą budowę materiału nauczania i ukazać sztukę ludzi pierwotnych i starożytną nie statycznie przez opis poszczególnych dzieł, ale dynamicznie, przez ich oddziaływanie na ludzi ówczesnych i obecnych. Autor chciał również wydobyć główny kierunek ewolucji sztuki, w powiązaniu z rozwojem kultury starożytnej. Przegląd historyczny posiada więc swoisty i funkcjonujący mechanizm. Wprawdzie podręcznik przeznaczony jest dla ucznia, ale nauczyciel musi się w nim doskonale orientować. Albowiem jeżeli w toku pracy z uczniami zagubi ciągi przyczynowo-skutkowe, to zostaną zaprzepaszczone wartości kształcące przedmiotu, wiadomości o sztuce upodobnią się do rozerwanego sznura paciorków, a uczniom niewiele zostanie w pamięci.

W podręczniku istnieją dwa ciągi związków przyczynowo-skutkowych. Jeden dotyczy problemu — forma kształtuje wyraz, drugi — funkcja kształtuje formę.

Pierwszy odpowiada na pytanie: jak kompozycja omawianego dzieła i elementy formy, które go konstytuują, współdziałają ze sobą i jaki nadały wyraz dziełu. Odczucie wyrazu jest sprawą indywidualną tylko w pewnym procencie, a poza tym zależy od zbiorowych i uformowanych przez wielowiekową tradycję ludzkich doświadczeń estetycznych. One to sprawiają, że pewne formy i układy wydają się nam obce, inne bliskie i zrozumiałe. Eskimos może nie znaleźć wspólnego języka doznań estetycznych z Chińczykiem, Afrykanin z Hindusem. Podobnie i Europejczyk może inaczej odczuwać sztukę egzotyczną niż jej twórcy.

Wpływ formy na wyraz stanowi osnowę problematyki plastycznej. Przez jej poznanie chcemy ułatwić uczniowi przyjęcie właściwego systemu wartości estetycznych i umiejętność stosowania właściwych kryteriów przy ocenie dzieł sztuki.

Zależność formy dzieła od funkcji, jaką miało ono spełniać, należy do ciągu uwarunkowań historycznych sztuki. Ta problematyka występuje wyjątkowo przejrzyście w sztuce starożytnej. Nie znano bowiem wtedy artystów tworzących w próżni, dla niewiadomego odbiorcy. Artysta-rzemieślnik pracował dla zleceniodawcy, na określone zamówienie klienta, który wiedział czego chce i po co. Toteż dzieła sztuki zaspokajając określone potrzeby ludzi swej epoki wskrzeszają dziś przeszłość starożytną z jej wzlotami i upadkami. Zależność formy dzieła od jego funkcji, wiążąc się w przedmiotach szkolnych z historią i historią literatury pozwala uczniom pełniej wniknąć w sens dziejów kultury ludzkiej.