Grecja

Grecja.

W połowie II tysiąclecia p.n.e. na Półwyspie Balkańskim osiedlili się przybysze z północy, mówiący językiem greckim. Niezbyt urodzajna ziemia nauczyła ich przedsiębiorczości, a obfitość wysp i położenie kraju na szlaku dróg handlowych ułatwiło rozwój żeglugi. Oprócz rolnictwa i hodowli zajmowali się rzemiosłem i handlem morskim. Jako żeglarze mieli Grecy znacznie szersze wyobrażenie o świecie niż ludność rolnicza, przywiązana przez całe życie do uprawianego kawałka ziemi.

Stały kontakt Greków z wyższymi cywilizacjami Egiptu i Azji Zachodniej był dla nich najlepszą szkołą i stanowił czynnik postępu.

Kolonizacja wybrzeży Morza Śródziemnego między VIII i VI wiekiem p.n.e. uświadomiła Grekom wspólnotę kulturalną i poczucie własnej wartości, mimo że Grecja potęgą polityczną nigdy nie była. Składała się ona z niezależnych i przeważnie skłóconych ze sobą miast-państw, co przesądziło o jej dalszych losach. Obcą była Grekom idea rządów despotycznych. Odmienne warunki ukształtowały odmienny system władzy. Odbiło się to także na pojmowaniu funkcji sztuki.

Niechęć Greków do despotycznej formy rządów sprawiła, że nawet tyrani nie budowali sobie pałaców i wspaniałych grobowców dla własnej chwały. Co więcej — zabójcy jednego z tyranów, Harmodios i Aristogejton, stali się symbolem walki o swobody demokratyczne i zostali uwiecznieni w pieśni i w rzeźbie. Sztuka grecka nie spełniała, jak w monarchiach wschodnich, funkcji umacniania władzy. Sztuka w Grecji służyła państwu, zaspokajając społeczne potrzeby wolnych obywateli. Państwo stawiało posągi bogom, bohaterom i ludziom zasłużonym. Państwo budowało świątynie, gmachy użyteczności publicznej, teatry i boiska sportowe. Świątynia oprócz swej zwykłej funkcji kultowej była wyrazem siły i potęgi miasta-państwa, była częściowo jego pomnikiem.

W Grecji kapłani nie stanowili klasy rządzącej jak to miało miejsce w II tysiącleciu p.n.e. w Egipcie; byli tylko urzędnikami państwowymi, a zakres ich obowiązków określały przepisy państwowe. Z tego względu artyści mieli większą swobodę w realizacji własnych koncepcji.

Teogonia grecka, uporządkowana w VIII—VII wieku p.n.e. przez dwóch poetów Homera i Hezjoda, określiła postać i charakter bogów na podobieństwo człowieka. Fakt ten miał decydujące znaczenie dla rozwoju sztuki. Posągi bogów greckich były wizerunkami pięknie zbudowanych ludzi, a nie mieszaniną kształtów ludzkich i zwierzęcych, jak np. w Egipcie i Asyrii.

Zarówno w Egipcie, jak w Grecji istniały w sztuce kanony, czyli wzorce ukształtowania świątyni czy posągu bóstwa, lecz kanon egipski różnił się zasadniczo od kanonu greckiego. W Egipcie kanony miały sens symboliczny, dyktowany przez religię. W Grecji kanony miały sens estetyczny, były rezultatem wysiłków twórczych poszczególnych artystów i wyrazem zmian zachodzących w odczuwaniu piękna.

Grecy cenili w sztuce nade wszystko przejrzystość układu, piękno proporcji i umiar w dekoracji. Raz przyjętą koncepcję doskonalono latami, poszukując idealnej harmonii proporcji.

Artyści, dumni z doskonałości swego rzemiosła, nie ukrywali autorstwa. Nawet wazy, których produkcja szła w setki, były podpisywane nazwiskami malarzy lub garncarzy, a sławne nazwiska twórców przechodziły do historii na równi z nazwiskami wodzów i władców.

Sztuka grecka w odróżnieniu od sztuki Egiptu i Azji Zachodniej służyła w mniejszym stopniu umocnieniu władzy, a w większym społeczności ludzkiej. Nawet gdy podejmowała zadania związane z kultem, rozwijała wśród Greków poczucie ładu, piękna i harmonii. Estetyczno-wychowawcza funkcja sztuki stawała się coraz bardziej świadoma i zamierzona.

Dzieje Grecji dzielimy na trzy okresy, co równocześnie ułatwia zrozumienie rozwoju sztuki.

Okres archaiczny – od XII wieku p.n.e. do 480 r. p.n.e., czyli do zwycięstwa Greków nad Persami;

Okres klasyczny – od 480 r. p.n.e. do 323 roku p.n.e., daty śmierci Aleksandra Wielkiego;

Okres hellenistyczny – od 323 r. p.n.e. do 30 r. p.n.e., daty podboju ostatniej monarchii hellenistycznego Wschodu, tj. Egiptu, przez Rzymian.

Okres archaiczny był okresem przyswajania przez Greków osiągnięć cywilizacji Bliskiego Wschodu. Inteligentni i ambitni Grecy nie poprzestawali na asymilacji cudzych wartości, lecz rozwijali je i przekształcali na swój własny sposób.

Przyswoiwszy od Fenicjan w VIII w. p.n.e. alfabet fonetyczny obdarzyli ludzkość dwoma spośród największych poematów literatury światowej: Iliadą i Odyseją. Na przełomie VII i VI w. p.n.e. rozwinęła się w Grecji poezja liryczna (Safona i Anakreont), powstała doskonała technicznie i artystycznie ceramika, rzeźba figuralna. Typ architektury sakralnej ustalił się do tego stopnia, że można już było mówić o powstaniu porządku doryckiego i jońskiego. Wtedy też pojawili się pierwsi filozofowie greccy w Koloniach Jońskich na wybrzeżu Azji Mniejszej.

Okres klasyczny, który nastąpił po zwycięstwie nad Persami, był wiekiem świetności, a w sztuce greckiej okresem rozkwitu i własnej świadomie kultywowanej oryginalnej problematyki artystycznej. Wyraziła się ona w architekturze, rzeźbie i ceramice dążeniem do znalezienia idealnego wzorca, czyli kanonu doskonałych proporcji.

Wtedy to na Akropolu ateńskim powstały najpiękniejsze budowle greckie: dorycki Partenon, Propyleje oraz joński Erechtejon i świątynia Nike.

Okres hellenistyczny był okresem zwycięstwa kultury greckiej na Wschodzie. Posuwała się ona w ślad za zwycięską armią Aleksandra Wielkiego. Znakomity wódz zmarł w 323 r. p.n.e. jako władca Macedonii, Grecji, Azji Zachodniej i Egiptu. Po śmierci Aleksandra wielkie imperium rozpadło się na kilka monarchii, w których władzę objęli dawni dowódcy jego armii. Nowi królowie hellenistyczni byli władcami absolutnymi, a zgodnie z tradycją starożytnych państw Wschodu oddawano im cześć boską.

A zatem sztuka hellenistyczna kształtowała się w zupełnie odmiennych warunkach niż rdzenna sztuka grecka. Na dwory nowych monarchów zostali powołani artyści greccy, a ich twórczość, podporządkowana władzy, zaczęła pełnić funkcje nieznane dotąd sztuce greckiej. Łącząc miejscową tradycję budowlaną z grecką, wznoszono wspaniałe pałace i inne budowle monumentalne. Ozdobny porządek koryncki najlepiej odpowiadał upodobaniom do przepychu ludów Wschodu i rozpowszechnił się dopiero w okresie hellenistycznym. Podobnie, wschodnie zamiłowanie do silnej ekspresji znalazło odbicie w rzeźbie hellenistycznej.