Lekcja z rzeźby

Lekcja z rzeźby

Lekcja z rzeźby. Ćwiczenia rzeźbiarskie łączymy w cykl kilku zadań. Rolę wiodącą spełnia tu podręcznik wiedzy o sztuce. Omawiając problemy rzeźbiarskie — artystyczne i techniczne — poszczególnych epok, oglądając przy tym reprodukcje dzieł sztuki, jednocześnie robimy próby praktyczne.

Cały cykl ćwiczeń wymaga trochę wstępnych informacji o rzeźbie, dotyczących samego tworzywa. Jest to o tyle ważne, że w rzeźbie, chyba bardziej niż w innych rodzajach sztuki, tworzywo i sposób jego obróbki odgrywają ważną rolę. Zatem już na pierwszej lekcji poświęconej rzeźbie trzeba wspomnieć, że materiały rzeźbiarskie dzielimy na 3 grupy.

1. Materiały służące do modelowania (ugniatania, dodawania), które z natury są nietrwałe, jak np. glina, plastelina, masa papierowa, stearyna, wosk itp., ale świetnie nadają się do pracy koncepcyjnej i do projektowania, ze względu na duże możliwości zmian przy poszukiwaniu formy, wyrazu czy ruchu.

2. Materiały do snycerstwa i kamieniarstwa są to materiały trwałe i służą do odwrotnego procesu obróbki. Bryła rzeźbiarska powstaje w tym wypadku poprzez odejmowanie — a zatem maleje w stosunku do wielkości bryły wyjściowej. Ten sposób obróbki jest trudniejszy od pierwszego (od modelowania), ponieważ każda fałszywa decyzja, każde wadliwe skierowanie dłuta jest nieodwracalne.

3. Materiały trwałe nadające się do mechanicznego modelowania, np. metale. Należy pominąć tu odlewy metalowe rzeźb wykonanych w innych materiałach, np. w glinie, wosku itp. Jest to odrębny, raczej techniczny dział zastosowania metalu. Rzeźby z metalu robi się z fragmentów (półfabrykatów) plastycznie już wymodelowanych (np. blachy, pręty, druty), które zgodnie z koncepcją twórczą dopasowuje się do siebie i montuje (np. przy pomocy spawania) w całość artystyczną.

Druga ważna informacja wstępna ma charakter artystyczny. Otóż rzeźba pełna ma — jak wiadomo — charakter przestrzenny. Można ją oglądać ze wszystkich stron. Oceniając rzeźbę musimy ją obejrzeć nie tylko z przodu, ale i z boków, i z tyłu. Dobra rzeźba powinna mieć z każdej strony interesujący wygląd, tzw. profil.

Ćwiczenie rzeźbiarskie, które chciałabym tu zaprezentować, będzie dotyczyło rzeźby pełnej. Po zapoznaniu się z rzeźbą egipską, realizowaną zazwyczaj w materiale twardym (bazalt, granit itp.), co miało zresztą wpływ na jej formę artystyczną, przeprowadzamy ćwiczenia w oparciu o drugą grupę materiałów rzeźbiarskich. Młodzież zapoznaje się nie tylko z informacjami zawartymi w podręczniku, ale ogląda fotografie rzeźb przyniesione przez nauczyciela. Swobodna rozmowa na temat rzeźby egipskiej prowadzi do wspólnego sprecyzowania jej charakterystycznych cech. A więc: frontalność (rzeźby egipskie oglądało się z przodu, na co miały zapewne wpływ momenty kultowe), statyczność i zwartość formy. Ćwiczenie realizujemy w gipsie. Wprawdzie gips — w przeciwieństwie do materiałów, które stosowali Egipcjanie — jest miękki, ale daje za to możliwość stosowania analogicznego do rzeźby egipskiej procesu obróbki przez kucie, czyli przez odejmowanie.

Uczniowie pracują zwykłymi scyzorykami. Punktem wyjścia jest gipsowy prostopadłościan wykonany w domu.

Gips rozrabiamy w ten sposób, że do jakiegokolwiek naczynia (np. talerza, miski) nalewamy szklankę zimnej wody. Następnie sypiemy gips stopniowo i powoli na całą powierzchnię wody. Gdy gips przestaje się uwadniać i zaczynają się pojawiać tzw. „łańcuchy górskie”, mieszamy zawiesinę (o konsystencji niezbyt gęstej śmietany) i wlewamy do uprzednio przygotowanego tekturowego pudełka-formy o pożądanym kształcie. Po kilkunastu minutach, gdy masa już stężeje, oddzielamy tekturę i blok jest gotowy.

Temat jest dowolny, ale maksymalnie prosty, zasugerowany przez tematy rzeźby egipskiej i jej problemy artystyczne (frontalność, statyczność, zwartość). Wszelkie więc atrakcyjne pomysły rzeźby wielopostaciowej, dynamicznej czy operującej ażurami (pamiętajmy, że gips jest kruchy) odpadają. Po wyborze tematu uczniowie na jednej ze ścian bloku gipsowego rysują profil przyszłej rzeźby (okazja na zwrócenie uwagi na profile rzeźby) tak, aby całkowicie wypełniał blok. Następnie wycinamy profil dookoła konturu, tak jakby to była deska. W następnej fazie określamy profile z innych stron: z góry, z przodu, z boku. Stopniowo ścinając materiał, opracowujemy następne ujęcie aż do ukończenia rzeźby. W trakcie pracy uczniów i nauczyciel ma pełne ręce roboty. Doradza jak ciąć kruchy materiał, zwraca uwagę na proporcje, na współzależność poszczególnych brył składowych rzeźby i płaszczyzn, a wreszcie na to, w którym momencie rzeźbienie należy zakończyć. Pamiętamy przecież, że raz ścięty kawałek gipsu jest ścięty nieodwołalnie i przykuć się nie da. Aby uniknąć zabrudzenia klasy ścinkami gipsu (ważny moment wychowawczy) uczniowie pracują nad przyniesionymi z domu pudełkami od butów.

Ostatnia, ważna część zadania, to omówienie prac i wytypowanie rzeźb najciekawszych. Pożądane byłoby eksponowanie najwartościowszych prac na specjalnej półce czy odpowiednio zawieszonej; desce.

Opisanego wyżej ćwiczenia nie da się wykonać w ciągu jednej godziny lekcyjnej. Poświęcenie zatem na rzeźbę pełną przynajmniej dwu godzin wydaje nam się prostą koniecznością.