Mezopotamia i Egipt

Mezopotamia i Egipt.

W najodleglejszych czasach w okresie paleolitu, sztuką przodującą była sztuka plemion łowieckich na zachodzie Europy. W okresie neolitu — w czasach rozwoju rolnictwa — prymat w sztuce przejął Bliski Wschód.

Ciepły klimat i żyzne ziemie dolin Eufratu, Tygrysu i Nilu były wymarzonymi terenami dla rolnictwa. Jednakże okresy suszy i okresy deszczów wraz z wylewami rzek niszczyły pracę rolnika i sprowadzały klęskę głodu. Z tego to czasu pochodzi wiara ludów rolniczych w nadprzyrodzone i demoniczne siły natury, wiara w bóstwa słońca, urodzaju, wody i deszczu.

Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Sumerowie w Mezopotamii, a Egipcjanie nad Nilem uniezależnili się od kaprysów klimatu wprowadzając sztuczne nawadnianie swych pól uprawnych. Było to możliwe tylko dzięki wprzęgnięciu do pracy tysięcy rąk, posłusznych jednej woli i jednej myśli, ogarniającej całość przedsięwzięcia. Dziać się to mogło w systemie niewolniczych monarchii despotycznych, w których monarchowie posiadali władzę nieograniczoną, rządzili poprzez zorganizowaną hierarchię urzędniczą, sprowadzając ludność pracującą na roli do rzędu niewolników.

Religia Egipcjan głosiła, że faraon jest Ozyrysem, czyli bogiem zamierającej i odradzającej się stale przyrody. Sumerowie wierzyli, że ich władcy, a zarazem najwyżsi kapłani, są dzierżawcami ziemi, której właścicielem jest bóg. Pojęcie władcy-boga powstało w starożytnych państwach rolniczych.- Tak więc religia stała się podporą tronu i ustroju, prawami boskimi sankcjonowała wyzysk i niesprawiedliwość, a sztuka utrwalała powszechną wiarę w niezmienność i wiecznotrwałość ówczesnych stosunków międzyludzkich. Zespolenie władzy politycznej z religią znalazło w sztuce egipskiej najjaskrawszy wyraz. Przed pylonami świątyń po obu stronach wejścia stawiano po dwa, kolosalnej wielkości, posągi faraona-fundatora świątyni, a na jej murach uwieczniano reliefem historię jego czynów.

Twórczość artystyczna była anonimowa i kolektywna, umiejętnie kierowana przez kapłanów. Raz wypracowane typy świątyń, grobowca, posągu faraona czy bóstwa stawały się obowiązującymi przez tysiące lat wzorcami, czyli kanonami. Potęgę władcy symbolizował specjalny kanon postaci faraona i kanon jego grobowca, podczas gdy kanon świątyni egipskiej był symbolem zróżnicowanej hierarchii społecznej w ustroju niewolniczym. Wspaniałość pałaców i świątyń, kolosalna skala grobowców i posągów faraonów, historia ich czynów wypisana dłutem i pędzlem na murach świątyń hipnotyzowała wyobraźnię ludu. Podobnie wytwory rzemiosła artystycznego, stwarzając dokoła króla i dworu wspaniałą oprawę fascynowały i olśniewały poddanych.

Wraz z rozwojem stosunków społecznych rozszerzały się i różnicowały zadania sztuki. W starożytnych monarchiach despotycznych Bliskiego Wschodu sztuka sankcjonowała ówczesny ustrój pełniąc następujące funkcje: 1) służyła władcy, 2) służyła religii i 3) służyła klasie rządzącej umacniając jej prestiż przez zaspokajanie stale rosnącej potrzeby zbytku.

Na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. Egipt i Mezopotamia stały się krajami o kwitnącej gospodarce rolnej. Mezopotamię nazywano „rajskim ogrodem”, a Egipt „spiżarnią świata”. Rozwój gospodarczy pociągnął za sobą nie tylko rozwój kultury materialnej, lecz i duchowej. Niemal równocześnie Egipcjanie i Sumerowie wynaleźli pismo obrazkowe i tym samym otworzyli pierwszy rozdział swej pisanej historii.

III tysiąclecie p.n.e. było również okresem płodnych w skutki wynalazków technicznych; niektóre z nich wpłynęły na szybki rozwój rzemiosł artystycznych. Sumerowie wynaleźli koło garncarskie i nauczyli się wytapiać miedź.

W Egipcie wzrastające stale zamiłowanie do zbytku sprzyjało rozwojowi rzemiosł artystycznych. Zabytki sztuki użytkowej z III tysiąclecia p.n.e. są świadectwem sprawności technicznej i artystycznego wyczucia formy pięknej i funkcjonalnej. Czołowe miejsce pod względem wartości estetycznej zajęła produkcja naczyń kutych w kamieniu.

O ich pięknie stanowi prostota i harmonia ogólnej formy pozbawionej wszelkich zdobin, ornamentów, a tym samym rozdrobnień. W następnych tysiącleciach zamiłowanie do form jasnych i prostych stopniowo ustępowało miejsce zamiłowaniu do form bardziej skomplikowanych, rozdrobnionych ornamentyką i do materiałów bardziej efektownych. Na czoło produkcji wysuwają się wyroby złotnicze, biżuteria z wkładami barwnej emalii i wyroby z kolorowego szkła. W połowie III tysiąclecia p.n.e. kończy się wielki okres rozkwitu wynalazczości określany niekiedy mianem pierwszej rewolucji przemysłowej. Przez następne półtora tysiąca lat jedynie rozwijano i stosowano na szerszą skalę dawne wynalazki, nie dokonując nowych. „Można prawie z całą pewnością stwierdzić, że od czasów budowy wielkiej piramidy aż do przyjścia Greków i Rzymian, kunszt budowlany pod względem mechanizacji i postępu technicznego, poza formami architektonicznymi, uległ zastojowi”.

Rozwój ludzkości rysuje się jak wielka sztafeta na drodze postępu. W III i II tysiącleciu prowadzą ten bieg — to szybciej, to wolniej — kraje Bliskiego Wschodu, aby w I tysiącleciu p.n.e. pałeczkę przewodnictwa przekazać Grekom. W początkach nowej ery przewodnictwo obejmuje Cesarstwo Rzymskie, a później Cesarstwo Bizantyjskie.