Podstawowe pojęcia w plastyce

Podstawowe pojęcia w plastyce.

Każda nauka posiada swoją własną terminologię, ale i każda sztuka również posiada określenia i nazwy sobie tylko właściwe. Są to podstawowe pojęcia. Pozwalają one wytłumaczyć i zrozumieć to, co jest specyficzną właściwością każdej ze sztuk, jej właściwy „język”, którym przemawia. Muzyka dźwiękami wyraża uczucia. Literatura i poezja, posługując się językiem pojęciowym – słowami, przekazuje całe bogactwo myśli, uczuć i nastrojów. Język sztuk plastycznych jest szczególnie złożony. Odnosi się przecież do rozmaitych dziedzin sztuki.

Malarstwo, grafika, rzeźba, informują patrzącego o doznaniach, uczuciach, myślach twórcy, co nie jest zasadniczą funkcją architektury i sztuk użytkowych. Te dziedziny mają przede wszystkim spełniać zadania praktyczne połączone z funkcją estetyczną.

Wspólny język wszystkich dziedzin plastyki stanowią — linia, plama, kolor, walor, faktura, płaszczyzna, bryła i przestrzeń. Są to podstawowe elementy formy i zarazem podstawowe pojęcia z zakresu wiedzy o sztuce.

Gdyby poznanie tych ośmiu elementów wystarczyło do zrozumienia wszystkich dzieł sztuki, to problem nie byłby zbyt skomplikowany, ale każdy poszczególny element jest pojęciem złożonym, wieloznacznym. Nie ma linii jednej, nie ma plamy jednej. Są niezliczone rodzaje linii, plam, kolorów, walorów, faktur i bryt. Linia może być organiczna i geometryczna, płynna lub prosta, cienka jak włos lub gruba, ostra lub miękka, ciągła lub urywana o jednakowym lub zróżnicowanym natężeniu. Może być czarna lub kolorowa, płaska, wypukła lub wklęsła. A każdy rodzaj linii ma swoisty, indywidualny wyraz.

Ukazanie związków między jakością elementów formy, a ich wyrazem jest pierwszym krokiem do zrozumienia formy plastycznej i do właściwej oceny. Zawsze o wartości dzieła, w sztukach plastycznych, przesądzała i przesądza jakość i układ elementów formalnych. Nie to decyduje „co” przedstawia obraz, grafika, rzeźba, ale to, „jak” przedstawia. I zawsze największą trudność dla przeciętnego odbiorcy stanowiło „zobaczenie” wartości formalnych.

Mówiąc o podstawowych elementach formy plastycznej zaledwie wkraczamy na drogę poznania mechanizmów ekspresji artystycznej, a już otacza nas cały gąszcz problemów. Na pewno nie wszystko zdoła-my wyjaśnić, ale kształcenie kultury widzenia musi objąć uwrażliwienie na działanie różnych elementów formy. Wyspecjalizowana wrażliwość na jeden lub grupę elementów nie usprawnia wrażliwości na elementy pozostałe. Kolorystyczna wrażliwość nie pomoże w odczuciu rzeźby lub architektury i na odwrót, poczucie formy przestrzennej nie ułatwi zobaczenia drobnych różnic barwnych.

Poza tym, każde dzieło jest nie tylko zwykłą sumą wybranych elementów formy, lecz specyficzną ich organizacją zależną od indywidualnej koncepcji twórcy — jego osobistego stylu i od panujących w owym czasie konwencji — stylu epoki.

W okresach, gdy praca artystyczna była anonimowa i wykonywana w pracowniach przez zespół specjalistów, każde dzieło, a zwłaszcza każde wielkie dzieło podlegało ustalonym przepisom. Sztuka nosiła wówczas silne piętno epoki, poglądów i wierzeń w niej panujących. Ale nawet wtedy zdarzały się dzieła, w których indywidualność artysty umiała się przebić przez ustalone wzorce, dzięki elementom formy traktowanym mniej szablonowo.

Począwszy od renesansu, gdy artyści zerwali z anonimowością, styl indywidualny twórcy manifestował się wyraźniej. Jednakże i wtedy upodobania panujące w poszczególnych epokach dawały preferencję określonym elementom formy i tym samym wyciskały na dziełach piętno epoki. Rembrandt, Rubens, Velasquez — wszyscy trzej są malarzami baroku, ale każdy jest przede wszystkim sobą. Każdy w swoisty sposób operuje kolorem, światłocieniem, plamą i fakturą i właśnie umiejętność dostrzegania tych indywidualnych różnic powinna młodzież wynieść z lekcji wychowania plastycznego. Poznanie podstawowych elementów formy plastycznej i uwrażliwienie uczniów na ich ekspresyjne wartości stanowi kręgosłup problematyki szczegółowej wychowania plastycznego zarówno w zakresie teorii jak i praktyki. Jest to pierwszy stopień wtajemniczenia w istotę formy wizualnej.

Równocześnie poznanie znaczenia podstawowych pojęć, właściwych sztukom plastycznym, jest warunkiem zrozumienia podręcznika i dzieł traktujących o sztuce, wykładów i korekty nauczyciela, jest więc warunkiem pełnego wyzyskania lekcji wychowania plastycznego.