Podstawowe zasady kompozycji w plastyce

Podstawowe zasady kompozycji w plastyce.

Wyjątkowe i nadrzędne znaczenie kompozycji dla wyrazu dzieła plastycznego podyktowało konieczność wyodrębnienia problemów z nią związanych w strukturalizacji materiału wychowania plastycznego. Termin „kompozycja” obejmuje znacznie szerszy zakres pojęć, niż terminy określające elementy formy plastycznej. Linia, plama, bryła, kolor, walor i faktura są jedynie komponentami, a jako składniki kompozycji są jej podporządkowane.

Mimo że poszczególne dzieła plastyczne posiadają sobie tylko właściwy wybór i układ składników i sprawiają wrażenie „organizmów” na wskroś oryginalnych, możemy w nich dostrzec pewne powtarzające się zasady. Dadzą się one podzielić na dwie grupy. Jedna dotyczy jakości wybranych składników. Należą do niej — zasada kontrastu, podobieństwa, akcent i dominanta. Druga grupa dotyczy samego układu poszczególnych elementów. Są to zasady — symetrii, równowagi, rytmu, układu zamkniętego, otwartego, statycznego i dynamicznego.

Pojęcie „zasady” nie jest obce uczniom. Spotykali je często w nauce szkolnej i nieraz mieli okazję sprawdzać słuszność zasady w praktyce. Wskutek tego pojmują zasadę, jako regułę raz na zawsze obowiązującą i takich właśnie zasad — recept, zasad — przepisów domagają się od nauczyciela-plastyka. Należy więc uczniom uświadomić, że znaczenie „zasady”, w odniesieniu do sztuki, jest o wiele mniej ścisłe, niż w odniesieniu do nauki. Jest bardziej ogólne, bardziej elastyczne i pozostawia twórcy szeroki margines swobody postępowania. W każdej chwili nowe i sugestywne rozwiązanie, powstałe wbrew przyjętym zasadom, może stać się przyczyną narodzin nowej zasady. Historia i krytyka sztuki starają się ten żywioł, jakim jest twórczość artystyczna, ująć w ramy klasyfikacji i zasad, a pełna niepokoju twórczego wyobraźnia artystów owe klasyfikacje rozrywa lub zmienia ich interpretacje.

W sztuce wszystkich czasów podstawowe elementy formy plastycznej łącznie z kompozycją stanowią zespół środków plastycznego wyrazu. Z trudnością je oddziela przeciętny odbiorca od warstwy znaczeniowej realistycznego obrazu lub rzeźby. W sztuce nowoczesnej proces ten przebiega dużo łatwiej, albowiem twórcy odrzucili balast literatury i konwencję odtwarzania świata. Usiłują natomiast wyrazić — pojęcia, uczucia, nastroje i problemy czysto plastyczne grą form abstrakcyjnych lub będących daleką aluzją do form realnych. Dla malarza — abstrakcjonisty „kompozycja”, dla rzeźbiarza „konstrukcja przestrzenna” staje się wystarczająco ważnym celem, aby podjąć trud tworzenia. Mondrian większość swych obrazów nazwał „kompozycją”, a Kandinsky, Kupka, Jaremianka problemem plastycznym, jaki rozwiązywali, tytułowali swe obrazy — Różowy akcent, Dominujący fiolet, Wokół linii, Fuga czerwono-błękitna, Penetracje itp.

Na koniec, warto zwrócić uwagę na pewne niebezpieczeństwo, które grozi, gdy w sposób formalistyczny przyszło by realizować strukturalizację materiału wychowania plastycznego. Suche wyliczenie podstawowych zasad kompozycji z podaniem odpowiednich przykładów i poprawnych definicji będzie zaledwie zastrzykiem kilku skromnych treści poznawczych, które mogą się na nic nie przydać, jeżeli uczniowie nie uchwycą żywych związków między układem i jakością elementów formy, a jej wyrazem. Każde dzieło jest utrwalonym raz na zawsze wynikiem tej współzależności. Ale również ta sama współzależność, toutes proportions gardees, objawia się młodzieży w toku zajęć plastycznych, tylko wtedy uczniowie ją widzą, jako żywy proces, dziejący się za ich sprawą. Właśnie uchwycenie tej prawidłowości, że każda zmiana linii, plamy, kształtu czy barwy zmienia wyraz formy, rozwija wrażliwość plastyczną uczniów i aktywizuje ich proces myślenia.

W realizacji wychowania plastycznego wydobycie struktury przedmiotu jest warunkiem scalenia nurtu teoretycznego wiadomości o sztuce z nurtem zajęć praktycznych — jest warunkiem integracji przedmiotu.

Jeżeli na każdej lekcji nauczyciel będzie miał jasną świadomość, że jego głównym zadaniem jest kształcenie widzenia uczniów, jeżeli omawiając dzieła sztuki, jak i prace młodzieży, będzie odkrywał przed nimi ekspresję linii, plamy, koloru, waloru, faktury, bryły i przestrzeni i ich wzajemne związki, czyli kompozycję, to struktura wychowania plastycznego wyłoni się sama zwarta i logiczna. Przy strukturalnym ujęciu przedmiotu nauczania treści poznawcze idą ręka w rękę z treściami kształcącymi i treściami wychowawczymi, forsują najistotniejszą przeszkodę utrudniającą rozumienie sztuki — problem formy plastycznej.

Jeżeli miałby ktoś wątpliwości, że w ten sposób pomijamy treść dzieł sztuki, to równocześnie powinien wziąć pod uwagę fakt, że najpiękniejsze treści są bez znaczenia, gdy nie rozumiemy języka — w jakim są przekazywane.

Jakież znaczenie dla zrozumienia istoty dzieła sztuki może mieć odczytanie jedynie treści? Czy martwa natura Chardina dlatego wzrusza, że przedstawia walizkę, biały dzban, fajkę o długim cybuchu i kilka drobiazgów? Czy wzrusza przez doskonałość formy? Przez niezawodny układ kształtów i barw, przemyślne rozłożenie akcentu i dominanty. Umiar w operowaniu kontrastem.