Poszukiwanie formy

POSZUKIWANIE FORMY

Innym jeszcze środkiem ekspresji artystycznej w obrazie jest to, co jest na nim narysowane i namalowane, a więc ludzie, przedmioty, fragmenty przyrody. Celem artystów było zawsze dążenie w tym względzie do doskonałości, oczywiście zgodnie z założeniami i celami artystycznymi, jakie stawiała sobie sztuka danego okresu historycznego. Inne były np. założenia artysty średniowiecznego a inne renesansowego. Pierwszy dążył do doskonałości zgodnie ze swoim wyobrażeniem tego co namalował, drugi wiązał poczucie doskonałości z naturą, którą pilnie w tym celu studiował. W języku sztuki takie dążenie do doskonałości, niezależnie od tendencji aktualnie obowiązującej, stylu epoki czy rodzaju sztuki — można nazwać poszukiwaniem formy. Pojęcie formy ma dla nas znaczenie uniwersalne i może odnosić się zarówno do formy samochodu, domu, człowieka, jak i form abstrakcyjnych, mających na celu wywoływanie bezinteresownych reakcji artystycznych (porównaj twórczość Miró i Klee).

Mówiąc o poszukiwaniu doskonałych form na płaszczyźnie obrazu nie myślimy tu kategoriami tradycjonalnymi. W naszym ujęciu tego zagadnienia „pokraczne” formy (np. ludzi) na obrazku dziecka mogą być lepsze, sugestywniejsze, mogą wywoływać więcej emocji niż fotograficznie doskonałe prace malarza — realisty.

Warto też zwrócić uwagę, że poczucie doskonałości form akcentowanych przez daną epokę lub środowisko jest płynne i zmienia się w czasie. Np. sztuka gotycka była oceniana przez ludzi Renesansu wręcz negatywnie, a wspaniałe formy artystów średniowiecza budziły niechęć jako „barbarzyńskie” (gockie).

Dziś jesteśmy bardziej tolerancyjni i bardziej potrafimy docenić wartość sztuki zarówno gotyckiej, jak i renesansowej, a płynność w wartościowaniu estetycznym dotyczy przede wszystkim współczesnych form użytkowych stworzonych przez człowieka (porównaj rozwój formy karoserii samochodu). Formy wprowadzone do dzieł sztuki przez wybitnych twórców utrwalają się i trwają jako niezmiennie doskonałe.

Chociaż forma wydaje się elementem dzieła sztuki bezwarunkowo koniecznym, aby ono w ogóle mogło istnieć, były kierunki, które formę traktowały po macoszemu. Do nich można zaliczyć niektóre tendencje w malarstwie abstrakcyjnym (np. taszyzm) i cytowany już wielokrotnie impresjonizm. Wiemy, że formy przedmiotów, ich kształt i wyrazistość gubiły się u impresjonistów w mgiełkach kolorowych wibracji. Reakcją na to było pojawienie się wówczas kierunków, w których dominowały forma i układ kompozycyjny, we Francji kubizmu, a w Polsce formizmu.