Rzym

Rzym.

Mimo że Grecja i Rzym rozwijały się równocześnie, tempo ich rozwoju i zadania, jakie sobie stawiały, były odmienne. W V wieku p.n.e., gdy Ateny za rządów Peryklesa przeżywały swój złoty wiek, Rzym wyzwoliwszy się spod panowania Etrusków umacniał dopiero swoją pozycję w środkowej Italii. Gdy wielkie imperium Aleksandra Wielkiego rozpadło się po jego śmierci na szereg zwalczających się nawzajem monarchii, republikański Rzym zakończył podbój ludów Italii, a w 146 roku p.n.e. podbił Grecję i Macedonię. Przez następne stulecie zagarnęli Rzymianie państwa greckie w Azji Zachodniej, Egipt i północne wybrzeża Afryki oraz większą część Europy. Imperium Rzymskie stało się największym wówczas mocarstwem. Dla ludów podbitych nastąpił okres spokoju i względnej pomyślności zwany pax romana, który trwał w ciągu pierwszych dwóch wieków nowej ery. Od połowy III wieku począł zarysowywać się kryzys.

Częste wojny i podboje nie sprzyjały rozwojowi własnej filozofii, nauki i sztuki. W tym zakresie Rzymianie korzystali z osiągnięć ludów podbitych. Sami praktyczni i trzeźwi rozwinęli natomiast administrację państwową, strategię wojenną, inżynierię i system prawny, na którym opiera się większość współczesnych systemów prawnych. Był to główny wkład Rzymian do kultury całej ludzkości.

Uzdolnienia inżynieryjne raczej niż artystyczne ułatwiły Rzymianom wynalezienie nowych metod konstrukcji łuku i kopuły, co pozwoliło budować wnętrza różnorodne i przestronne dla wielkich mas ludzkich. Architektura stała się głównym źródłem sławy sztuki rzymskiej .

Historię Rzymu przyjęto dzielić na trzy okresy, co odnosi się również do sztuki:

Okres królestwa — od VII w. p.n.e. do III w. p.n.e.;

Okres republiki — od III w. p.n.e. do końca I w. p.n.e.;

Okres cesarstwa — od końca I w. p.n.e. do V w. n.e.

Okres królestwa w historii sztuki rzymskiej to właściwie okres sztuki etruskiej. Jedynie bowiem Etruskowie, mieszkańcy zachodniej części półwyspu, prowadzili wówczas ożywioną działalność artystyczną i posiadali własną, bogatą tradycję w budownictwie, rzeźbie, malarstwie i w sztukach użytkowych.

W okresie republiki można dopiero mówić o początkach sztuki rzymskiej. Większość jednak zachowanych zabytków świadczy o poważnym udziale Etrusków. Oni to byli pierwszymi nauczycielami Rzymian w zakresie architektury i rzeźby.

Wojny nie sprzyjały artystycznej twórczości. Rzymianie w tych czasach budowali mało. Stolica przyszłego imperium, ówczesny Rzym, nie wytrzymywał porównania z miastami greckimi, nie mówiąc już o wielkich metropoliach hellenistycznych, jak Aleksandria, Antiochia czy Pergamon. Rzymianie mieszkali wówczas bardzo skromnie. O marmurach nie było mowy.

Podbój Grecji w 146 r. p.n.e. otworzył Rzymianom oczy na piękno świątyń, teatrów, placów (agora) otoczonych kolumnadą i piękno rzeźb wszelkiego rodzaju. Wywozili więc Rzymianie z Grecji wszystko, co tylko się dało. Przybywali też do Italii greccy artyści. W zakresie sztuki, nauki i filozofii zwycięscy Rzymianie stali się uczniami podbitych Greków. Język grecki stał się językiem ludzi wykształconych, a nawet językiem literackim.

Dopiero w okresie Cesarstwa nastąpił właściwy rozkwit sztuki rzymskiej. Rzym przekształcił się w prawdziwą stolicę ówczesnego świata, a każdy z cezarów upamiętniał swoje rządy wielkimi budowlami. Powstawały więc wspaniałe rynki, świątynie, amfiteatry i łaźnie — miejsca wypoczynku ludności Rzymu. Powstawały pałace cesarskie i wille patrycjuszy. Dla uczczenia sukcesów militarnych wznoszono łuki triumfalne. W podbitych krajach budowano nowe miasta i twierdze, które służyły umocnieniu potęgi imperium.

W Rzymie tak jak w Grecji sztuka pozostawała na usługach państwa. Podobnie jednak, jak różniły się małe demokratyczne Ateny od Imperium Rzymskiego, tak różniła się ich sztuka i stosunek społeczeństwa do niej. W Atenach budowa świątyni, ołtarzy czy portyków dokoła agory była sprawą publiczną. Dyskutowano wspólnie o wielkości, kosztach i usytuowaniu nowej budowli. Obywatel Aten przez swe zaangażowanie stawał się niejako współtwórcą dzieła sztuki. Obywatel Rzymu był głównie odbiorcą. Przedstawiciele władzy określali program treściowy zamawianego dzieła, specjaliści wykonywali zlecenia, a społeczeństwo otrzymywało do użytkowania nowy obiekt jak np. termy Karakalli, cyrk Flawiuszów, czy Panteon Agryppy.

Wyrazem panowania nad światem Imperium Rzymskiego była monumentalna w skali, a różnorodna architektura. Dziś jeszcze spotykamy w Europie, Azji i Afryce rzymskie drogi, mosty, wodociągi, twierdze i łuki triumfalne, świątynie i cyrki. Świadectwem potęgi imperatora były cesarskie pałace, a potęgi bogów rzymskich — świątynie. Sztuka zaspokajała również stale wzrastającą potrzebę zbytku klasy panującej.