Synteza całościowa – sztuka starożytnego Egiptu

Tradycjonalizm. Specyficznym zjawiskiem w rozwoju sztuki egipskiej jest tradycjonalizm treści i formy. Obowiązujący rygor panował na przestrzeni niemal całych dziejów Egiptu. Przyczyn tego zjawiska należy szukać w funkcji, jaką sztuka pełniła w Egipcie. Przez tysiąclecia sztuka służyła religii, tworząc irracjonalną motywację dla despotycznej władzy i ustroju niewolniczego. Za pośrednictwem określonego i niezmiennego systemu symboli plastycznych kształtowała przekonania całego społeczeństwa. W sytuacji, gdy ustrój niewolniczy i władza despotyczna istniały stale, funkcja sztuki pozostawała niezmieniona. — Nie było potrzeby zmieniać formy wypróbowanej od wieków. W tej sytuacji tkwiła przyczyna trwałości kanonów i tradycjonalizmu sztuki egipskiej.

Forma monumentalna. Każda wielkość imponuje. Wysokość zdumiewa, gdyż tkwi w niej idea oderwania się od ziemi i lotu wzwyż. Jeżeli jednak wysokość połączona jest z wielką masą kubatury i ciężarem, to zdumiewa i przytłacza zarazem. Piramidy, kolumnady, kolosalne posągi faraonów miały zdumiewać, przerażać i paraliżować nawet najmniejsze odruchy buntu.

Synteza formy. W rzeczywistości ogromny obiekt optycznie może wydać się mały, jeżeli składa się z wielu i różnych elementów. Wiedzieli o tym Egipcjanie i zwiększali wrażenie wielkości przez formę zwartą, zamkniętą i nierozdrobnioną szczegółami. W żadnym dziele nie da się wydobyć wyrazu monumentalności, bez syntezy formy.

Prawdziwą szkołą syntezy był dla Egipcjan kamień jako tworzywo twarde, oporne, niechętne szczegółom i prześwitom, sugerujące trwałość niemal wieczną. Kamień był w Egipcie materiałem uniwersalnym. Służył architekturze, rzeźbie, był podłożem malarstwa, kuto w nim nawet naczynia.

Forma zamknięta. W sztuce Egiptu przeważa forma zamknięta nad formą otwartą. Dyktowała ją idea wyrażona w sztuce i samo tworzywo, twardy kamień. Forma zamknięta — to wyraz trwania i bezruchu. W pojęciu tym tkwi problem stosunku formy plastycznej do przestrzeni. Forma zamknięta jest zamknięta na przestrzeń. Po prostu tkwi ona w przestrzeni, ale nie wciąga jej do współdziałania i rezygnuje z czynnego jej kształtowania.

Zamkniętą formę stanowią piramidy, grube mury świątyń, kryjące zazdrośnie kolumnadę dziedzińca. Zamkniętą formą są posągi zmarłych. Mimo umownego ruchu do końca wyczuwamy w nich blok kamienia, z którego je wykuto. Formę zamkniętą reprezentuje opanowany, kaligraficzny kontur reliefu i malarstwa. Ożywienie postaci ruchem nieraz dynamicznym nie otwiera kompozycji na przestrzeń, wobec programowej płaskości i związania płaskorzeźby i malarstwa z płaszczyzną ściany.

Geometryzacja. Czy można w trójkącie, trapezie, kwadracie znaleźć bijące serce? Geometria jest sucha i zimna. Matematyczna jej regularność wyraża zwycięstwo myśli nad żywiołem uczuć, zwycięstwo niezachwianego systemu nad życiem. Geometryzacja była próbą opanowania świata, a w sztuce ukazała nowe możliwości. Bez form geometrycznych nie powstałaby architektura i wiele przedmiotów artystycznego rzemiosła. W Egipcie geometryzacja objęła formy organiczne — roślinne głowice kolumn, trójkątne torsy posągów i całe postacie w malarstwie i reliefie.

Wrażliwość i natura. Niewątpliwie sztuce Egiptu groziła pewna oschłość i sztywność. Ale dla przeciwwagi istniało również dążenie do ukazania form organicznych. Miało to miejsce, gdy twórcy egipscy przedstawiali sceny z punktu widzenia funkcji sztuki i kanonów mało ważne — sceny z życia ludu pracującego, ptaki, zwierzęta i przyrodę. Wówczas okazywali się mistrzami obserwacji pełnymi ludzkiego zrozumienia i współczucia.