Zasady kompozycji –Zasada rytmu

Zasady kompozycji –Zasada rytmu.

Zasada rytmu. Z pojęciem budowy dzieła łączymy pojęcie jakiejś zasady ogólnej, w myśl której zostało ono skomponowane.

W ścisłym kontakcie z naturą świata i swoją własną poznawał człowiek pierwotny zasady kompozycji. Najpierw uświadomił sobie zasadę rytmu. Jak po zimie wiosna, po dniu noc, tak po wysiłku i pracy musi nastąpić sen i odpoczynek, a po polowaniu uczta. Rytmicznie bije serce człowieka, pulsuje krew, oddychają płuca, rytmiczne są ruchy idących zwierząt i ludzi. Trudno jest dziś stwierdzić czy człowiek pierwotny wcześniej odkrył rytm w muzyce, czy w sztukach plastycznych? Jedno jest pewne, że magia myśliwska wypowiadała się zarówno w plastyce, jak i w obrzędach, w których nieodzownym elementem był taniec przy wtórze chóralnych okrzyków, rytmicznych kołatek i bicia w bębny z naciągniętej skóry zwierzęcia.

W malowidłach z Lascaux zasada rytmu daje już leciutko znać o sobie, a w zdobnictwie neolitycznej ceramiki jest już powszechnie stosowana z całą świadomością.

Puchar z Suzy Mezopotamia koniec IV tysiąclecia p.n.e neolit
Puchar z Suzy Mezopotamia koniec IV tysiąclecia p.n.e neolit

Puchary z IV tysiąclecia pochodzące z Mezopotamii ozdobione są poziomymi pasami brodzących ptaków o długich szyjach, skaczących psów, pływających ryb. W malarstwie i reliefie starożytnego Egiptu rytm form podobnych pozwolił czytelnie zobrazować siłę państwa — liczebność armii egipskiej, wziętych do niewoli jeńców i rolników przy pracy.

W Grecji przez długie lata zachował się ścisły związek tańca, muzyki i poezji opartych o rytm. I chociaż Grecy uważali, że istnieją tylko dwie sztuki — ekspresyjna, wyrażająca uczucia, na którą składał się zespół tańca, muzyki i poezji tzw. chorea i sztuka konstrukcyjna, odpowiadająca architekturze i pozostałym sztukom plastycznym w naszym pojęciu, to zasada rytmu była istotą nie tylko chorei. Kompozycja architektoniczna świątyni greckiej otoczonej kolumnadą i dekoracje geometryczne najstarszych waz są tego dowodem. Zasadą swobodnego i zmiennego rytmu kierował się Fidiasz w kompozycji fryzu na Partenonie.

Rytm w muzyce jest powtarzaniem dźwięków w jednakowych odstępach czasu. I ta miara czasu jest obowiązująca.

Rytm w sztukach plastycznych może być rytmem identycznych motywów powtarzanych w jednakowych odstępach przestrzennych, ale jest wówczas bardzo mechaniczny i dość nudny. Toteż najczęściej stosowany był z taką dozą swobody, aby dała się uchwycić jedynie sama zasada.

Barbara Hepwort Grupa 1951 rok marmur
Barbara Hepwort Grupa 1951 rok marmur

Swobodna interpretacja rytmu nie odnosiła się jednak do architektury. W rozstawieniu kolumn, filarów, pilastrów i okien obowiązywały te same odległości.

Oczywiście współczesność i w tym zakresie postawiła swoje veto. Le Corbusier podzielił białą ścianę w kaplicy w Ronchamp różnej wielkości oknami, na różnych poziomach i w różnych odstępach.

Le Corbusier, Kaplica w Ronchamp, 1950-55 r. widok z zewnątrz
Le Corbusier, Kaplica w Ronchamp, 1950-55 r. widok z zewnątrz

Mimo tylu dowolności odczuwamy wyraźnie rytm okien, form geometrycznych kontrastujących silnie z białą obłą ścianą i organiczną formą dachu.

Le Corbusier, Kaplica w Ronchamp (wnętrze)
Le Corbusier, Kaplica w Ronchamp (wnętrze)

Malarstwo jeszcze bardziej niż architektura oddaliło się od kompozycji regularnego rytmu, a zwłaszcza od kompozycji rytmicznej na długim poziomym pasie. Samą zasadę chętnie stosują malarze w układach swobodnych, luźnych lub zwartych, poszukując wyrazu w formach bezprzedmiotowych. Wyjątek stanowi Vasarely. Przestrzega on rytmu identycznych form geometrycznych, ale kolorystyczne rozwiązanie organizuje już na innych zasadach.